कथाकथन आणि विचारमंथन

व्याख्यात्या - डॉ. गीता भागवत –पीएचडी
अल्प परिचय
डॉ. श्रीमती गीता भागवत महाराष्ट्र शासनाच्या सहायक संचालक (अनुवाद व शब्दावली) या पदावर कार्यरत होत्या. काही वर्षांपूर्वी त्यानी या पदावरून स्वेच्छानिवृत्ति घेतली. त्यानंतर त्यानी भाषाविषयक परिसंवाद, व्याख्याने यात सहभाग घेतला. त्यांचे दोन भाषाविषयक ग्रंथ व एक कविता संग्रह प्रसिद्ध झाला आहे. वाड.मयविषयक नियतकालिकातून व वृत्तपत्रातून लिखाण केले आहे आकाशवाणीवर अनेक कार्यक्रम, भाषणे व मुलाखतीही झाल्या आहेत.

कथाकथन आणि विचारमंथन
सोबतीच्या साप्ताहिक सभेत सोबतीच्या सभासद डॉ. भागवत याचे दिनांक १२ नोव्हेंबर रोजी भाषण झाले. विषय होता मतिमंद मुले आणि समाज.‘रीडर्स डायजेस्ट‘ एप्रील २००६ च्या अंकात ‘सिस्टर्स कीपर्स‘ या मथळ्याची एक लेखवजा भावपूर्ण कथा आली होती. कथेचा विषय होता जेफ व त्याची मतिमंद बहीण मॉली. एके दिवशी चॊपन्न वर्षाच्या जेफ़ला घरात एक कागदाचे पुडके मिळाले. त्यातले कागदपत्र चाळताना त्याला शोध लागला की त्याच्या धाकट्या तीन वर्षाच्या बहिणीला एका मतिमंद निवासी संस्थेत पाठविले गेले होते. कागदपत्रांच्या आधारे त्याने बहिणीचा शोध घेतला आणि तिच्या जीवनात तिला अनोखा आनंद दिला. त्याने तिला अधून मधून घरी आणून तिला प्रेमळ आधार व दिलासा दिला.

यावर आणखी शोध घेताना त्याच्या लक्षात आले की १९५० सालापासून अशा हजारो मुली अमेरिकेतल्या अनेक सरकारी निवासी संस्थात रहात होत्या. त्यावेळी आईवडलाना असे सांगितले जायचे की अशा मतिमंद मुलाना सर्वसाधारण मुलांच्या सहवासात ठेवू नये. त्यामुळे संस्थेत पाठविलेल्या मुलांचा कुटुंबांशी संपर्क रहात नसे व आईवडील आपल्या मतिमंद मुलांची माहिती दडवून ठेवीत व संस्थानी ती माहिती इतराना देवू नये असा गोपनीयतेचा कायदा अमेरिकेत होता. जेफने तो कायदा बदलून घेण्यासाठी अथक परिश्रम केले.

आपल्या देशाचा विचार करता मतिमंद मुलांच्या अनेक निवासी संस्था महाराष्ट्रात आहेत. मतिमंदांसाठी असलेल्या विशेष शाळेत अठरा वर्षांपर्यंतच त्याना शिक्षण घेता येते. त्यानंतर मात्र प्रश्न निर्माण होतो. त्यांच्यासाठी अनिवासी संस्थाही आहेत जिथे त्याना छोटे व्यवसाय शिकविले जातात व विरंगुळा देण्याचा प्रयत्न केला जातो जेणेकरून त्यांच्या जीवनात पोकळी व नैराश्य येउ नये.

आपल्या अशा मतिमंद मुलाना आईवडील शक्यतो मतिमंदांच्या संस्थेत दाखल न करता घरीच त्यांचा संभाळ करतात व त्यांच्या कुवतीप्रमाणे शिक्षणही देतात. मात्र खरा प्रश्न उद्भवतो तो आईवडील थकल्यानंतर किंवा त्यांच्या निधनानंतर. पुढची पिढी अशा मतिमंदाना संभाळायला तयार नसते त्याला मानसिकतेबरोबर आर्थिक, सामाजिक इत्यादि कारणेही आहेत. मग अशा मतिमंदाना त्यांच्यासाठीच्या शाळेतच पाठविले जाते. पण मुले मोठी झाल्यावर पुन्हा प्रश्न उभा रहातोच. मतिमंद मूल घरात, शेजारी व समाजातही अडचणीचे वाटते.

‘सोबतीच्या‘ ज्येष्ठ नागरिकाना या बाबतीत बरेच काही करता येईल असा विचार समारोप करताना डॉ. गीता भागवत यानी मांडला व अनेक ‘सोबती‘ सभासदानी त्याला प्रतिसाद दिला.

हा एक ज्वलंत सामाजिक प्रश्न आहे व प्रत्येकाला विचार करायला लावणारा आहे.

वाचकांस निवेदन

प्रिय वाचक,
’सोबती’ या नावाने मी हा ब्लॉग सुरू केला व त्यावर अद्यापपर्यंत २६ लेख लिहिले. ब्लॉग ’सोबती’ या ज्येष्ठ नागरिक संघटनेच्या वतीने मी सुरू केला त्यावेळी उत्साहाच्या भरात मी कार्यकारी मंडळाची रीतसर परवानगी वगैरे घेण्याचा विचारहि केला नाही! मात्र सुरवातीपासून साप्ताहिक सभेमध्ये ब्लॉगबद्दल सविस्तर माहिती देत होतो. वाचकाकडून मिळत असलेल्या प्रतिसादाबद्दलही सांगत होतो. ब्लॉग चालवण्याची कल्पना सर्वांना आवडली व उपयुक्तताही पटली होती. कोणाचाही विरोधी सूर नव्हता. जुलै अखेरपर्यंतच्या कार्यक्रमांबद्दल मी लिहीत राहिलो. मात्र मलाच जाणवत होते कीं संस्थेच्या ब्लॉगवर काय लिहिले जावे हे ठरवण्याचे काम कार्यकारी मंडळाने करावे, मी नव्हे. याचे मुख्य कारण हे कीं मी सर्व कार्यक्रमाना उपस्थित असतोच असे नाही. त्यामुळे काही कार्यक्रम दुर्लक्षित राहाणार. तसेच लेखनावर माझ्या वैयक्तिक आवडीनिवडीचा ठसा उमटणार. हे बरॊबर नाही. म्हणून ऑगस्ट महिन्यात मी कार्यकारी मंडळाला कळवले की मी यापुढे लेखन करणार नाही व ब्लॉग चालवावयाचा असल्यास तुम्ही चालक समिती नेमा व मला कळवा. ब्लॉगलेखनाबद्दल सर्व प्रकारचे तांत्रिक सहकार्य अर्थातच मी देऊ केले होते. यानंतर मी या ब्लॉगवर लेखन बंद केले होते. (श्री. मिलिंद रायकर यांच्या व्हायोलिन वादनाच्या कार्यक्रमाच्या बाबतीत, राहवले नाही म्हणून, अपवाद केला!).
आता कार्यकारी मंडळाने माझ्या सूचनेप्रमाणे एक कमिटी नेमली आहे. या सभासदाना संगणकाचे पुरेसे ज्ञान आहे व ब्लॉग चालवण्याचा उत्साहहि आहे. त्यांचेकडे स्वत:चे संगणकहि आहेत. सुरवातीला त्यांना संवय होईपर्यंत व नंतरहि आवश्यक तेव्हा लागेल ती तांत्रिक मदत (मीहि एक ज्येष्ठ नागरिकच, तेव्हा माझ्या कुवतीप्रमाणे) मी करणार आहे. यापुढचे लेखन, ’सोबती’चे वतीने, त्यांचे असेल, माझे नाही.
एक ज्येष्ठ नागरिक संघटना प्रथमच स्वत:चा ब्लॉग चालवते आहे या उपक्रमाला आपण वाचकांनीच उचलून धरले होते. मला स्वत:ला त्याचा फार आनंद वाटला. काही काळ बंद पडलेला हा ब्लॉग आता पुन्हा वरचेवर तुमच्या भेटीला येईल. पूर्वीसारखेच त्याचे आपण स्वागत करा व प्रतिसाद देत रहा ही माझी ’सोबती’चे वतीने विनंति आहे.
धन्यवाद
प्र. के. फडणीस.

कोजागिरी कार्यक्रम

श्री. माधव बागुल श्री. मिलिंद रायकर यांचा परिचय करून देताना.

सोबतीच्या साप्ताहिक कार्यक्रमांशिवाय, सोबती दरवर्षी काही खास कार्यक्रम करते. कोजागिरी पौर्णिमा हा त्यातील एक. कोजागिरीच्या जवळच्या बुधवारी नेहेमींच्या साप्ताहिक कार्यक्रमाऐवजी गाण्याबजावण्याचा कार्यक्रम योजिला जातो. प्रथेप्रमाणे या वर्षीहि १५ ऑक्टोबरला असा कार्यक्रम झाला. या वर्षी तरुण व्हायोलिन वादक श्री. मिलिंद रायकर यांनी दीड तासपर्यंत व्हायोलिन वादन सादर केले. कार्यक्रमाला उत्तम उपस्थिति लाभली हे वरील फोटोवरून दिसून येईलच. श्री. रायकर यांनी राग भीमपलास व वसंत तसेच नाट्यगीते व भावगीते वाजवली. श्री. शंतनु किंजवडेकर यांनी त्याना अप्रतिम तबलासाथ केली.
भीमपलास संपल्यावर संस्थेचे सभासद श्री. माधव बागुल यांनी श्री. रायकर यांचा परिचय करून दिला. त्यातील काही भाग असा -
१. वडील श्री. अच्युतराव रायकर हे पहिले गुरु. नंतर पं. वसंत काडणेकर, श्री. बी.एस.मठ यांचेकडे शिक्षण.
२. राष्ट्रीय शिष्यवृत्ति मिळवून पं. डी. के. दातार यांचेपाशी पुढील शिक्षण.
३. आकाशवाणीवर A ग्रेड कलाकार म्हणून मान्यता’
४. हिंदुस्थानी संगीताबरोबरीने पाश्चात्य संगीताचाहि अभ्यास आहे.
५. पं. दातारांच्या परंपरेच्या प्रचार व प्रसारासाठी रायकर व्हायोलिन ऍकॅडमी सुरू केली. सर्व वयांचा शिष्यपरिवार मिळाला.
६. गेली ८/१० वर्षे प्रख्यात गायिका श्रीमती किशोरी आमोणकर यांना भारतात व परदेश दौर्‍यांत साथ करतात.
७. स्वत:चेहि अनेक परदेश दौरे झाले आहेत व चालू आहेत. सी. डी. व कॅसेट प्रकाशित झाल्या आहेत.
८. गुरुवर्य दातारांप्रमाणे गोडवा व रागाची शुद्धता कायम ठेवून गायकी अंगाने वादन करतात. शास्त्रीय संगीताबरोबर नाट्यसंगीत, भावगीत व भक्तिसंगीतहि उत्तम वाजवतात.
९. सर्व भारतभर अनेक ठिकाणी सार्वजनिक कार्यक्रम तसेच खासगी बैठका होतात.

श्री. किंजवडेकरांच्या तबला साथीबरोबर, श्री. रायकरांचे शिष्य श्री. विशाल राव यांनी स्वरमंडलवर व श्री. विनय पोदार यानी तानपुर्‍यावर साथ केली.

अप्रतिम व्हायोलिन वादनानंतर सर्व उपस्थितांना मसाल्याच्या दुधाचा आस्वाद मिळाला व कानांत स्वर ठेवून सभासद घरोघरीं गेले.

जुलैमधील वाढदिवस

’सोबती’च्या प्रथेप्रमाणे दि. ३० जुलैला, बुधवारी, ज्या सभासदांचे जन्मदिन जुलै महिन्यात येतात त्यांचा एकत्रित वाढदिवस साजरा करण्यात आला. उपस्थित सभासदाना स्टेजवर बसवण्यात आले व एकेकाचे नाव घेऊन त्याना कार्यक्रमाच्या अध्यक्षांचे हस्ते छोटासा पुष्प्गुच्छ देऊन गौरवण्यात आले. त्यानंतर त्याना आपले मनोगत सांगण्यासाठी थोडा वेळ दिला जातो. बहुतेक सभासद यावेळी स्वत:बद्दल काही माहिती सांगतात, कथा, कविता, गाणी, ऐकवतात, छोटासा करमणुकीचा कार्यक्रमहि करतात. या वेळीहि असेच कार्यक्रम झाले त्यातील काहींचा हा छोटासा वृत्तांत. श्रीमती नंदा देसाई यानी सुरवातीलाच काही सुरेख गाणी ऐकवली. ’आठवण-विस्मरण’ हा त्यांचा विषय होता. त्यातील ’विसरशील खास मला’ हे गाणे छानच झाले. श्री. मधुकर देसाई यानी पेटीवर व त्यांच्या नातवाने तबल्यावर साथ केली. असा हा कौटुंबिक कार्यक्रम झाला. श्री. व. ना. गोडबोले, वय ८८ वर्षे, यानी व्हायोलिनवर ’यमुनाजळि खेळू’ हे जुने गाणे व एक छोटी धून वाजवली. श्री. गोडबोले हे एअरफोर्स व सिव्हिल एव्हिएशन मध्ये नोकरी करून केव्हाच निवृत्त झाले. त्याना चालण्याची आवड आहे व अनेक विक्रम केले आहेत. या आवडीमुळेच पंढरीच्या वारीत भाग घेतला आहे. सर्व गीता तोंडपाठ आहे व रोज त्यातील अनेक श्लोकांची जातायेता उजळणी होते. या वयातहि रोज नित्यनेमाने थोडावेळ तरी व्हायोलिन वाजवण्याचा रिजाझ होतो! त्यांच्या वाजवण्यातून तो अर्थातच जाणवत होता. प्रा. चिं.त्र्यं. येवलेकर यानी एका आठवणीतील कवितेचा परिचय करून दिला व ती वाचली. श्रीमती पटवर्धन यानी एक रूपकात्मक बोधकथा सांगितली. समुद्र्काठच्या एका गावावर येऊ घातलेल्या एका वादळाच्या संकटाची गावकर्‍यांना जाणीव करून देण्यासाठी टेकडीवरील आपल्या कापणीला आलेल्या शेताला स्वत:च आग लावणार्‍या स्वार्थत्यागी म्हातार्‍याची ही कथा बरेच सांगून गेली. श्री. कर्‍हाडकर हे बरीच वर्षे नेमाने वारीला जातात. त्यानी वारीबद्दल खूप माहिती सांगितली. वारीची ठरलेली मुक्कामाची गावे, वारीतील वातावरण, त्याना आलेले बरेवाईट अनुभव त्यानी वर्णन केले. इतरहि उपस्थितांचे मनोगत सांगून झाल्यावर अल्पोपहार होऊन कार्यक्रम संपला. यानिमित्ताने वाढदिवस झालेल्यानी सोबतीला देणग्या दिल्या. सोबतीच्या उत्पन्नात अशा देणग्यांचा महत्वाचा भाग असतो. वाढत्या वयामुळे काही सभासद अशा कार्यक्रमाना येऊ शकत नाहीत. त्यातील काहींची पत्रे मात्र आवर्जून येतात व ती वाचली जातात. श्री. गोडबोले यांच्या घरी झालेल्या त्यांच्या व्हायोलिन वादनाची एक छोटी झलक खालील दोन चित्रफितीत पहावयास मिळेल.

चांदणं - भाग २

'चांदणं' कवितासंग्रहातील काही कविता या भागामध्ये आपणास वाचावयास मिळतील. कविता आपणास आवडल्या तर श्रीमती विद्या पेठे यांना २६८२७१९८ वर फोन करून जरूर कळवा व कविता ’सोबती’च्या ब्लॉगवर वाचल्याचे अवश्य सांगा! शेजारच्या स्लाइड-शो मध्ये कवितांच्या पानांचे फोटो दिले आहेत. वाचण्यासाठी फोटोवर क्लिक करा. धन्यवाद.

ब्लॉगसंचालक,
प्र. के. फडणीस.

चांदणं - भाग १

सोबतीने दि. २ जुलै २००८ रोजी साप्ताहिक सभेत एक अनोखा कार्यक्रम सादर केला. सभासद श्रीमती विद्या पेठे यांच्या कवितांचा संग्रह – चांदणं – त्या दिवशी प्रमुख पाहुण्या डॉ. स्नेहलता देशमुख यांचे हस्ते प्रकाशित करण्यात आला. कार्यक्रमाचे नियोजन पेठे कुटुंबाने हौसेने व नेटकेपणाने केले होते. समारंभाचे सूत्रसंचालन डहाणूकर कॉलेजच्या प्राचार्या माधवी पेठे यांनी केले.
सुरवातीला श्री. मुकुंद पेठे यानी मनोगत व्यक्त करताना म्हटले की पत्नीच्या कविता आवडल्या व पुन्हापुन्हा वाचाव्याशा वाटल्या म्हणून संग्रह प्रकाशित करण्यासाठी पडतील ते सर्व कष्ट घेतले.
कवयित्री विद्या पेठे यानी कवितांबद्दल बोलताना म्हटले की मी प्रासंगिक कविता वेळोवेळी लिहिल्या, शिक्षिका असताना नाटिका व त्यांत कविताहि लिहिल्या. पण आतून काही स्फुरावं व कागदावर उमटावं असं होईतो निवृत्तीचा काळ उजाडला. त्यानंतरच माझ्या कविताना बहर आला. निसर्ग व मानवी मनाचीं स्पंदने हे माझ्या काव्याचे मूलस्त्रोत आहेत.
एक सहशिक्षिका श्रीमती वृंदा पेंडसे आस्वादक या भूमिकेतून बोलल्या. त्या म्हणाल्या कीं शाळेत इतिहास-भूगोल शिकवणार्‍या या शिक्षिकेचं संवेदनाशील मन जागृत होतं हेच या कवितांतून दिसून येतं. ’किमया’, ’चौकोनी आकाश’, ’दिवाळी’, व ’फांदी’ या कवितांचे त्यानी मर्म उलगडून दाखवलं. कवयित्रीचं जागृत, विचारप्रवण मन व अन्यायाबद्दलची चीड ’संक्रांत’, ’लोकशाही’ या कवितांतून व्यक्त होतं.
दुसर्‍या वक्त्या होत्या डॉ. चारुशीला ओक. कवितासंग्रहाला त्यांची प्रस्तावना आहे. त्या म्हणाल्या, ’ हा काव्यसंग्रह मी एका रात्रीत वाचून काढला, यातच त्याचं मूल्यमापन आलं. कवयित्रीचा दृष्टिकोन सकारात्मक आहे. आजच्या वृद्धाश्रमांच्या काळात वृद्ध, एकाकी मनाला दिलासा देणारी कुटुंबाची साथ त्यानी ’संध्याकाळ’ मध्ये रंगवली आहे. त्यांच्या घननिळा श्याम, मल्हार वगैरे गीताना लय-ताल आहे. त्या स्वत: गातात हे त्याचे कारण असावे. माणूस, दु:ख, साथ वगैरे कवितांतून लक्षणीय व वेगळा विचार व्यक्त होतो.’
प्रमुख पाहुण्या डॉ. स्नेहलता देशमुख म्हणाल्या कीं या कवयित्रीचे अनुभव बहुकेंद्री आहेत. बालगीतांबरोबरच अन्यायाची चीड व्यक्त करणार्‍या, मानवी मनाचीं स्पंदने टिपणार्‍या कविताही या संग्रहात आहेत. ’मूठभर मीठ साम्राज्य हादरवतं व दांडी गाव तीर्थक्षेत्र बनतं ’ अशी सुंदर ओळ येथे दिसते. उत्तरोत्तर अशाच चांगल्या कविता लिहिल्या जाव्यात अशा शुभेच्छा त्यानी दिल्या.
प्रकाशन समारंभानंतर यातील काही कवितांचे वाचन, श्री. विजय पंतवैद्य व श्री. मुकुंद पेठे यानी केले व ’वंदन’, ’चांदणं’, ’मल्हार’ या गीतांचे, स्वरचित चालीत, स्वत: श्रीमती विद्या पेठे यानी गायन केले. वंदन या गीताबरोबर नवोदित नृत्यांगना कु. अनुया परांजपे हिने सुंदर नृत्याविष्कार सादर केला.
आभार प्रदर्शनानंतर हा देखणा कार्यक्रम संपला.
पुढील भागामध्ये यातील काही कविता आपणाला वाचावयास मिळतील.

साप्ताहिक कार्यक्रम

’सोबती’चा २००७-२००८ चा अहवाल हातीं आला आहे. गतवर्षी सोबतीने कोणते साप्ताहिक कार्यक्रम केले त्याचा तपशील अहवालावरून देत आहे. सोबतीच्या कार्यक्रमातील वैविध्य त्यावरून ध्यानी येईल.