गुरुवायूर

गुरुवायूर हे प्रसिद्ध तीर्थस्थळ कोचीन पासून सुमारे ९० किलोमिटर अंतरावर आहे. येथे श्री कृष्णाचें ( गुरुवायुरप्पन् ) देऊळ आहे . देवळांत प्रवेश करतांना , पुरुषांना ’मुंडू’ म्हणजे श्वेत लुंगी परिधान करावी लागते. कमरेच्या वरील भागांत कांही वस्त्र नसावें . खांद्यावर शर्ट ठेवला तर चालतो . महिलांना साडी अथवा ड्रेस चालतो. पाहिजे असल्यास मुंडू रु. १० भाड्यानें मिळते . रोज प्रचंड संख्येने , लोक दर्शनाला येतात. वरिष्ठ नागरिकांकरिता वेगळी रांग असते. शबरीमलयला जाणारे भक्त,
अय्याप्पाच्या दर्शनाला जाताना प्रथम येथे येतात . पाणी काढलेल्या जुन्या नारळाचा एक डोळा उघडून त्यांत तूप भरतात व वात लावतात. असे नारळ , कांही मोबदल्यांत तयार करून देणारे अनेक जण येथे दिसले. शबरीमलयच्या पायथ्याशी वात पेटवितात. या भक्तांचा वेष काळा असतो. कपाळावर जसें गंध लावतात तसे सर्व ठिकाणी बाहेरून गंध लावलेल्या , या भक्तांना शबरीमलयकडे नेणार्या मोटारी व बसेस् सहज ओळखू येतात. देवळांत सांजवेळेला वाती लावलेल्या हज्जारों दिव्यांची आरास दररोज करतात. हे सर्व दिवे लावण्याचे काम फक्त १० मिनिटांत करतात. या वेळेत फक्त देवळाचा सेवक वर्ग आवारांत असतो. संपूर्ण देऊळ याने उजळून निघते. फार विलोभनीय दृष्य असते. देवळाच्या आवाराबाहेर एक भव्य, कायम स्वरुपाचा मंडप आहे . नृत्याचा पहिला प्रयोग (अरंगेत्रम् ), बर्याच मुलींचे पालक येथे योजतात व त्याचें चित्रीकरण करून ठेवतात. दर्शनार्थींकरिता रहाण्याची ,चपला ठेवण्याची , टॉयलेट ब्लॉकची व कार-पार्किंगची शुल्क घेऊन सोय आहे.
देवळाचे ६४ हत्ती आहेत. कांही अंतरावर असलेल्या प्रचंड हत्तीशाळेंत त्यांचें वास्तव्य असते. प्रतीव्यक्ती व कॅमेरा ( स्थिर / चल ) वापरण्याकरिता शुल्क देऊन हे स्थळ १ ते १.५ तासांत पाहाता येते. त्यामुळे, तेथील रोजच्या प्रचंड खर्चाची – खाणे-पिणे, माहूत, साफसफाई , औषधोपचार , शिक्षण इत्यादि – कल्पना येते. या हत्तीशाळेतला देवळाचा प्रमुख हत्ती केशवन् – जीवनकाल १९०४ ते १९७६ – हा प्रख्यात होता व गजराज पदवीने सन्मानित होता. एकादशीच्या दिवशी उपवास करून , देवळाच्या दिशेने बसून व सोंड वर करून नमस्कार करीत त्याने प्राण सोडला. Taxi-dermi करून , त्याला मरणोत्तर जतन करून ठेवले आहे. त्याच्या प्रत्येक मृत्युदिनी हयात असलेले सर्व हत्ती त्याच्यापुढे रांकेत उभे रहातात व सद्याचा प्रमूख हत्ती - याचेही नांव केशवन् आहे –त्याला हार घालतो. केरळमधील या धर्म-स्थळावर लोकांची अतिशय श्रद्धा आहे .’पाताळंजना’ शीळेपासून कोरलेली गुरुवायूरप्पन्ची मूर्ती अद्वितीय आहे . ती सुमारे ५००० वर्षे इतकी जुनी आहे व या स्थानाला भूलोकीचें वैकुंठ असे समजतात.
एक आख्यायिका अशी – आदि शंकराचार्य आकाशमार्गे शृंगेरीला जात असता, गुरुवायूरवर असताना, तेथील भव्यतेला व भूतबळीच्या मिरवणुकीला पाहून हंसले व गुरुवायूरप्पन्ला प्रणिपात न करताच पुढे जाण्याच्या प्रयत्नांत असता, एकाएकी, देवळाच्या नैऋत्य भागांत कोसळले. सांवरून पहातात तर काय ! साक्षात गुरुवायुरप्पन् राजशाही थाटांत समोर उभे. आपल्या एकाएकी कोसळण्याचें कारण आचार्यांना क्षणार्धांत समजलें. त्यांनी देवाला साष्टांग नमस्कार घातला व तेथल्या तेथे गोविंद-अष्टकम् रचून स्तुती केली. आचार्य खाली पडताना मांडवाला एक भोक पडले. ते भोक , भक्त आस्थेने पहातात.
दुसरी आख्यायिका अशी – मंजुळा ही एक सत्शील दासी होती. ती रोज गुरुवायुरप्पनला हार घेउन जात असे. एके दिवशी तिला जायला उशीर झाला व देवळाचे दरवाजे बंद झाले. तिने, त्या दिवशी , हार एका वटवृक्षाखाली असलेल्या शिळेवरच ठेवला. दुसर्या दिवशीं जेव्हा देवावरलें निर्माल्य काढलें तेव्हा १ हार मात्र मूर्तीला चिकटून राहिला. तोच हार मंजुळाने आदल्या दिवशी वटवृक्षाखालील शिळेवर ठेवला होता. ही कथा सर्वांना कळल्यानंतरच , तो हार मूर्तीवरून खाली आला. या वटवृक्षाला नंतर मंजुळाळ असे नांव मिळालें. देवळाच्या उत्सवांत, येथुनच हत्तींची शर्यत सुरू करतात.
क्रमश: >>> कुमारकोम व अलेप्पी देवलाकडे

देवळासमोरील मंडपांत अरंगेत्रम् सुरू आहे

पुरातन वटवृक्ष मंजुळाळ

सचैल स्नान

हत्तीच हत्ती

हत्तीच्या पायांची निगा

टॅक्सिडर्मी करून जतन केलेला दिवंगत गजराज केशवन्

मुख्य प्रवेश द्वार

वातीच्या दिव्यांची (विलक्कू) आरास

गुरुवायुरप्पन् - एक कलापूर्ण प्रतिमा

गुरुवायूरच्या देवळाचा दर्शनी भाग

कवि सम्मेलन-सोबती सभासदांचे

दि. २ डिसेंबर रोजी सोबती सभासदांच्या स्वरचित कवितांचा कार्यक्रम झाला. अनेक सभासदानी त्यात उत्साहाने भाग घेतला. विविध प्रकारच्या कविता सादर केल्या गेल्या - काही गंभीर वळणाच्या, काही विचार प्रवर्तक तर एकादी कविता सभासदाना हसवूनही गेली. त्यातील काही निवडक कविता सोबतीच्या ब्लॉगवर वेळोवेळी प्रसिद्ध केल्या जातील. प्रथम प्रा. सी.भा. दातार यांची एक कविता.

अभिनय क्षेत्रात स्त्रिया गेली अनेक वर्षे आघाडीवर आहेत. मात्र तबलावादनासारख्या क्षेत्रात एकादीच महिला पूर्वी आढळत असे. १९८७ साली अंधेरी येथील एका संस्थेत पं.झाकीर हुसेन यांच्या शिष्या कु. अनुराधा पाल यांच्या तबला वादनाचा कार्यक्रम झाला. त्या षोडषर्षीय युवतीने आपल्या तबला वादनाने सर्वाना मंत्रमुग्ध केले. सोबतीचे एक ज्येष्ठ सभासद व संस्कृतचे व्यासंगी निवृत्त प्राध्यापक सी.भा. दातार यानी त्या तबला वादक युवतीचे कौतुक त्यांच्या खालील कवितेत शब्दरूप केले आहे.

नाही अबला, ही तर सबला

अबला कोणी वाजवी तबला, ऐकून तज्ञा खेद वाटला ।
कुणी उठावे काही करावे, नेम कशाचा काही न उरला ।।
हिरवा कुडता हिरवी ओढणी, कळी उमलती हिरव्या पानी ।
भुरभुरणार्‍या बटा आवरी, नाजुक तिच्या करांगुलीनी ।।
सुंदर खाशी सुबक ठेंगणी, वेल चवळीची तुस्स कोवळी ।
मंद मंदशी हसत लाजली, मऊ मेणाची जणू बाहुली ॥
परंतु जेव्हा तिने घेतला पुढ्यात डग्गा आणि तबला ।
चकित जाहले मन श्रोत्यांचे, कुणी म्हणावे हिजला अबला ।।
तबल्यावरती चाट उमलली, अन डग्ग्यावर थापही घुमली ।
तेव्हा कळले ही न बाहुली, तिची जात अन कुळी वेगळी ॥
सुरु जाहला मंद लेहरा, परि आक्रमक तिचा मोहरा ।
थक्कित झाल्या सार्‍या नजरा, तरी निरागस तिचा चेहरा ।।
डोळ्यांवरची झोप उडाली, अंग सावरुनि सभा बैसली ।
लयतालाच्या खेळामध्ये, अवघी मैफल पुरी रंगली ॥
बघता बघता वेग वाढला, लयतालाचा विलास फुलला ।
लवचिक अचपळ जरी ही चपला, आज मोदिते नभोमंडळा ॥
हिला पाहता वाटे पळभर, नागिणीची ही सतेज सळसळ ।
खळखळणारी सविता अवखळ, अग्निशिखा की उजळे उज्ज्वल ॥
कर कोमल परि बोल रोकडे, सहज वाजवी मुष्कील मुखडे ।
लीलावती ही जणु लीलया, हसत सोडवी गणिती कोडे ॥
भगिनीना संतोष जाहला, अन पुरुषांचा तोरा गळला ।
गुण न मानिती भेद कोठला, सत्याचा या प्रत्यय आला ॥
तांडव गिरिजेने मांडावे, तिचे त्यावरी वादन चाले ।
अबले हाती तबला मर्दन, पुरुषायित ते जणू वाटले ॥
बघता बघता कलाक सरला, तिच्या वादनी कसा न कळला ।
रोमांचक तो अनुभव विरळा, ठेव सुखाची देउन गेला ॥


------ कवि: प्रा. सी.भा. दातार

कालटी – श्री आद्य शङ्कराचार्यांचें जन्मस्थान

मी हल्लीच केरळ मधील कालटी, गुरुवायूर, कुमारकोम – अलापुरा ( अलेप्पी ) व मुन्नार या पर्यटण स्थलांची सहल केली. तेथील माहिती मी,थोडक्यांत क्रमश: देईन.
[१] कालटी ( Kaladi)
कालटी हे आदि शंकराचार्यांचे जन्मस्थान. शृंगेरी मठाच्या पुढाकाराने, या स्थानाचा अलीकडेच फार छान विकास केला गेला आहे. कालटी कोचिन एअरपोर्ट पासून, कारने अंदाजे अर्ध्या तासाच्या अंतरावर आहे. जवळून पूर्णा ( पेरियार ) नदी वाहाते. याच नदीत आदि शंकराचार्यांचा पाय मगरीने पकडला होता. शंकराचार्यांनी आईला सांगितले की तू जर मला संन्यास घेण्याची परवानगी दिलीस तरच माझी या मगरीपासून सुटका होईल. त्यांच्या आईच्या मनांत त्यांचे लवकरच लग्न करून द्यायचे होते.पण प्रसंग पाहून तिने तशी परवानगी दिली व शंकराचार्यांची आणि पर्यायाने हिंदु धर्माचीही धर्मसंकटातून सुटका झाली, कारण त्यावेळी हिंदु धर्माचा र्हास होत होता व बौद्ध धर्माचा झपाट्याने प्रसार होत होता. आचार्यांनी बौद्ध धर्मपंडितांचा वादांत पराभव करून हिंदु धर्माला मानाचे स्थान मिळवून दिले व बौद्ध धर्माची पिछेहाट सुरू झाली. पूर्णा नदींतले हे स्थान पहायला मिळते. आम्ही मनोभावे त्याचे दर्शन घेतले. कालटी म्हणजे पायाचा ठसा. या गांवाचे पूर्वीचे नांव सासालम् असे होते. नदीच्या काठावरील रामकृष्ण अद्वैत आश्रम पाहण्याजोगा आहे. आश्रमांतून होणारे पूर्णा नदीचे दृष्य नयनरम्य आहे. आश्रमांत चारही प्राचीन वेद सुरक्षित रित्या, एका कांचेच्या पेटीत जतन करून ठेवले आहेत. आदि शंकराचार्यांच्या आईची समाधी येथेच आहे. मठांत सतत धार्मिक ग्रंथांचे पठण चालू असते. भिंतींवर आदि शंकराचार्यांचा जीवनपट उलगडून दाखविणारीं चित्रें आहेत. मठाच्या जवळच श्रीकृष्णाचें देऊळ आहे. बाजूला ऋग्वेद पाठशाला आहे. गांवांत हिंदु धर्माचे शिक्षण देणारें संस्कृत विश्वविद्यालय आहे. व तसेच सातमजली मनोरॅसदृश शंकराचे देऊळ आहे. त्यांत, आदि शंकराचार्यांच्या पादुका आहेत. या देवळांत, आंतील चक्री जिन्याने वर जातांना, भित्ती शिल्पांद्वारें, शंकराचार्यांच्या जीवनांतील घटना पहायला मिळतात. अगदी वरच्या मजल्यावर, काळ्या दगडाचे शंकराचे भव्य लींग आहे.
सर्वच वास्तूंत फोटो घ्यायला मनाई आहे.
… क्रमश: > [२] गुरुवायूर …


आदि शंकराचार्यांचा पाय येथे सुसरीने पकडला होता.

रामकृष्ण अद्वैत आश्रम.

रामकृष्ण अद्वैत आश्रम.

श्रीकृष्ण मंदीर.

ऋग्वेद पाठशाळा.

संस्कृत विश्वविद्यालय.

शंकर मंदीर.

मरणोत्तर अवयव दानामुळे हे शक्य होणार आहे …

हेन्‍री मोलेसन याला लहानपणापासुनच फिट्‍स्‍ येत असत. २८ वर्षाचा होइतो, याचा त्याला इतका त्रास होऊ लागला की त्यापासून सुटका मिळण्यासाठी, मेंदूची एक प्रायोगिक शस्त्रक्रिया करण्यास, त्याने अनुमती दिली. त्या शस्त्रक्रियेने, फिट्‍स्‍ची तिव्रता कमी झाली पण नवीन आठवणी जतन करण्याची क्रिया बंद झाली. त्याला गप्पा मारण्याची खूप आवड, पण १५ मिनिटांत तो त्याच त्याच गोष्टी परत परत सांगू लागला. आपण हे सांगितले आहे याचीच त्याला आठवण राहीना. पण यामुळेच ज्याच्यावर खूपच अभ्यास केला गेला असा तो रुग्ण ठरला. सुयोग व कमनशीब यांच्या संयोगामुळे, शास्त्रीय संशोधनातला मौल्यवान, उपयुक्त व उत्तम सहयोग देणारा असा तो दुवा ठरला.
कित्येक वर्षांपूर्वी, त्याने मरणोत्तर आपला मेंदू, संशोधनाकरिता दान करण्याचे ठरविले. गेल्या वर्षीं, सान्‍ दियेगो येथील शल्यज्ञ प्राध्यापक जॅकोपो अनेस, मोलेसनचा मेंदू काढून सान्‍ दियेगोला विमानाने परतले. मोलेसन, ८२ व्या वर्षी फुफ्फुसाच्या विकाराने मरण पावले. त्यांच्या पहिल्या स्मृतिदिनी, अनेस व त्यांचे सहकारी यांनी मोलेसनच्या मेंदूचे काळजीपूर्वक विश्‍लेशण सुरू केले. मेंदूच्या २५०० भागांचे विश्‍लेशण होणार होते. कॉंप्युटरच्या सहाय्याने या प्रत्येक भागाचा होणारा अजस्र नकाशा हा Google च्या पृथ्वीच्या नकाशा सारखा असेल. यामुळे शास्त्रज्ञांना, आठवणीं कशा व कुठे तयार/जतन होतात व लागेल तेव्हा त्या कशा ’बाहेर’ काढल्या जातात याचें रहस्य उमजायला मदत होईल असा विश्वास आहे. ‍

पुन्हा एकदा पुणेरी पाट्या

१. पार्किंग इमारतीच्या मागील बाजूस पुढील लेनमधून डाव्या बाजूला.

२. सूचना: मुला-मुलीना (प्रेमी युगुलाना) इशारा :
गावदेवी मंदीराच्या परिसरात वेडेवाकडे
(अश्लील) चाळे करू नयेत. केल्यास पोकळ
बांबूचे फटके देण्यात येतील.

३. सूचना: रेन डान्स करताना पूर्ण कपडे घालणे आवश्यक आहे.
------- हुकूमावरून

४. मंदीराबाहेरची एक पाटी: गणपती चोरानी चोरून नेला आहे.

५. आजचे ताजे पदार्थ : भजी : रुपये ६.
मिसळ : रुपये १०.
-----मूळव्याधीचे औषध मिळेल.


६. बंगल्याबाहेर एक पाटी: बंगला रिकामा आहे. चोरण्यासरखे काहीही नाही.
विनाकारण कष्ट घेउ नयेत,

७. सूचना : येथे लघ्वी करू नये. लोक वरून पहातात.

८. श्रीनिवास अमृततुल्य चहा, स्नॅक्स ::
चहाची वेळ नसते. पण वेळेला चहा लागतोच.


-------संकलित

हृदयविकार - निदान, चिकित्सा आणि उपाय


हृदयविकारासारख्या व्याधीवर शास्त्रशुद्ध आयुर्वेदिक चिकित्सा पद्धती वापरुन माधवबाग ही संस्था बायपाससारख्या शस्त्रक्रिया टाळून हृदय अधिक मजबूत करण्याच्या दृष्टीने महत्वाचे काम करीत आहे.

दिनांक १८ नोव्हेंबर रोजी ‘माधवबाग’चे डॉ. संतोष शिंदे यांचे या विषयावर माहितीपूर्ण व्याख्यान झाले. आवश्यक तेथे स्लाईड्ही दाखविण्यात आल्या. डॉ. शिंदे यानी हृदयाची रचना व कार्य याची माहिती देताना हृदयविकार हा शस्रक्रिया टाळूनही बरा करून रुग्ण सामान्य जीवन जगू शकतो असे सांगितले. कै. वैद्य माधव साने यानी हृदयविकारावर आयुर्वेदावर आधारित असे अनेक वर्षे संशोधन करुन हा विकार आयुर्वेदीय चिकित्सा, प्राणायाम, व्यायाम याद्वारे काबूत ठेवणे शक्य होते व बायपाससारख्या खर्चिक शस्त्रक्रिया टाळून माणूस सामान्य जीवन जगू शकतो हे सिद्ध केले.

डॉ. शिंदे यानी योग्य आहार-विहार, नियमित व्यायाम, प्राणायाम, योगा व आयुर्वेदिक चिकित्सा यांच्या सहाय्याने हृदयविकार टाळता येतो किंवा झाल्यास त्याचा चांगल्या तर्‍हेने मुकाबला करता येतो असे सांगितले. उध्वर्तन. स्वेदन, धारा, पंचकर्म अशासारख्या अनेक उपायानी हृदय शुद्धीकरण क्रिया करुन हृदयाचे कार्य सुरळित होण्यास मदत होते.

माधवबाग अयुर्वेदिक क्लिनिकमध्ये आयुर्वेदिक उपचारानी हृदय अखंड विनातक्रार काम करील, या दृष्टीने उपचार करण्यात येतात. ज्याना अँजियोप्लास्टी/बायपासचा सल्ला दिला गेला असे अनेक रुग्ण माधवबाग आयुर्वेदिक क्लिनिकमध्ये उपचार घेउन हृदय कार्यक्षम झाल्याने शस्त्रक्रिया टाळून नेहमीचे आरोग्यपूर्ण जीवन जगत आहेत असे त्यानी आग्रहाने सांगितले. डॉ. शिंदे यानी पुढे सांगितले की माधवबाग आयुर्वेदिक क्क्लिनिकतर्फे विविध प्रकारच्या शास्त्रशुद्ध आयुर्वेदीय उपचारांद्वारे हृदयरोग काबूत ठेवता येतो किंवा बरा करता येतो यासंबंधीचे संपूर्ण मार्गदर्शन व उपचार केले जातात.

हृदयरोग व त्यावरील माधवबागतर्फे केले जाणारे आयुर्वेदीय उपचार यांसंबंधीचे डॉ. शिंदे यांचे भाषण खचितच मार्गदर्शक ठरेल.

संपर्क : डॉ. रोहित साने - www.madhavbaug.org

एकता

’एकता’ हे त्रैमासिक गेली ३१ वर्षे अमेरिकेतील मराठी भाषिक माणसे निष्ठेने चालवत आहेत हे आपल्यापैकी फारच थोड्याना माहिती असेल. अमेरिकेत मुलाकडे सध्या राहतो आहे. तेथे या त्रैमासिकाचे काही अंक पहावयास मिळाले. निरनिराळ्या प्रकारांचे ललित लेखन पहावयास मिळाले. त्याबरोबर उत्तम व नियमबद्ध शब्दकोडीं, समस्यापूर्तीच्या चढाओढी असेहि अनेक प्रकार नजरेला आले. ’एकता’चे अंक लोकमान्य सेवा संघा’च्या ग्रंथालयात व इतर कित्येक ग्रंथालयांतहि ठेवले जातात असे कळले.
ऑक्टोबर २००९ च्या अंकाचे मुखपृष्ठ अतिशय नावीन्यपूर्ण आहे. ते आपणाला पहावयास देतो आहे.


(मजकूर वाचण्यासाठी आवश्यक तर फोटोवर क्लिक करा)

श्री. अरविंद नारळे यांची ही सर्पबंध प्रकारची रचना श्री.अरुण जतकर व श्रीमती विद्युल्लेखा अकलूजकर यांनी स्वत: व श्री.नारळे यांचेकडून काही बदल, सुधारणा असे संस्कार करून त्याचेच मुखपृष्ठ बनवले आहे. दोन आडव्या व एका उभ्या ओळीत ’दीपावली शुभचिंतन’ ही अक्षरे स्पष्ट दिसत आहेत व सर्पबंध सर्पमुखापासून क्रमाने वाचत गेले की सर्व कविता उलगडत जाते. अभिनव कल्पनेबद्दल तिघांचेहि कौतुक करावे तेवढे थोडेच. आपल्याला आवडले तर ekatainfo@gmail.com वर ई-मेल पाठवून अवश्य कळवा.